फिट एन्ड फाइन : ९९ हिटी परिक्रमा मार्फत पुरानो परम्परा र नयाँ स्वास्थ्यको संगम
जनै पूर्णिमा अर्थात् ऋषि तर्पणीको दिन, परम्परागत रूपमा भक्तपुर नगरका बासिन्दाहरूले पूर्वतर्फ फर्किएका नौ वटा धारा हिटीहरूमा स्नान गर्ने चलन थियो। स्वस्थ शरीर, पवित्र आत्मा र वर्षभरि निरोगी जीवनको कामनासहित गरिने यो परम्परा पछिल्ला दशकहरूमा हराउँदै गएको छ। त्यसको प्रमुख कारण भनेको अधिकांश हिटीहरूमा पानीको अभाव हो।
यही विस्मृत बन्दै गएको परम्परालाई पुनर्जीवित गर्दै भक्तपुर टुर्स रिसर्च सेन्टरले यस वर्षको जनै पूर्णिमा अवसरमा “९९ हिटी परिक्रमा” कार्यक्रमको आयोजना गर्दैछ। भक्तपुर सहरका चार भाग (सेक्सन क, ख, ग र घ) मा बिभाजन गरिएका जम्मा ९९ वटा हिटीहरू लाई नौ घण्टामा घुम्ने यो अभियानले धार्मिक, सांस्कृतिक र शारीरिक चेतनाको संयोजन गर्ने विश्वास गरिएको छ।
सेक्सन क, ख, ग: सापारु (गाईजात्रा) रुटबाहिरका हिटीहरू — जम्मा ५५ हिटी
सेक्सन घ: सापारु (गाइजात्रा) रुटमा पर्ने हिटीहरू — जम्मा ४४ हिटी
स्नान गर्न योग्य पानी नभए पनि, हिटी परिसर, मन्दिर, पोखरी वरपर अहिले दैनिक बिहानै उठेर व्यायाम गर्ने चलन बढ्दै गएको छ। हामी यो परिक्रमालाई “फिट एन्ड फाइन” यात्रा भन्ने प्रस्ताव गर्छौं, किनभने यसले शरीरलाई तन्दुरुस्त बनाउने मात्र होइन, सहरको सांस्कृतिक सम्पदासँग आत्मीय सम्बन्ध पनि जोड्नेछ।
भक्तपुर टुर्सले सबै नगरवासी, विद्यार्थी, कलाकार, स्वास्थ्यकर्मी, युवाहरु, पर्यटनप्रेमी र सम्पदा-संरक्षकहरुलाई यो परिक्रमा कार्यक्रममा सहभागी भई परम्पराको पुनर्जीवन र सामूहिक स्वास्थ्य प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्याउन हार्दिक आह्वान गर्दछ।
परम्परा मात्र सम्झेर बस्ने होइन — हिँडेर, हेरेर, महसुस गरेर जीवन्त बनाऔं।
“९९ हिटी परिक्रमा — परम्परासँग स्वास्थ्यको यात्रा।”
हिटीको नक्साको लिक bit.ly/99hitis
९९ हिटी परिक्रमाको सेक्सन ‘क’:
(बाहिरी र मध्य भक्तपुर चक्रको सुरुवाती यात्रा)
नियात्रा प्रारम्भ — बाचामारी हिटीबाट
परिक्रमाको आरम्भ बाचामारी हिटीबाट हुन्छ। यो हिटी भक्तपुरको पूर्वी छेउमा पर्दछ, जहाँ आजकाल होटल तथा रेष्टुरेन्टहरुले पर्यटक आकर्षणको लागि केही हिटी नवर्निर्माण गरेका छन्। तर पुराना हिटीहरू झारपात र बेवास्ताको चपेटामा परेका छन्।
विश्लेषण:
संरचना र सौन्दर्यका दृष्टिकोणले यहाँ पुनर्जीवनका प्रयास देखिन्छन्, तर संरक्षणको गम्भीर अभाव पनि देखिन्छ। पर्यटन प्रवर्द्धन र सांस्कृतिक पुनर्जागरणका दृष्टिले सामन्जस्य चाहिन्छ।
जगाती हिटी — त्रिवेणीको साक्षी
भक्तपुर, चाँगु, र सूर्यविनायक नगरको सीमास्थानजस्तै त्रिवेणीमा रहेको जगाती हिटी हाल पनि सक्रिय रूपमा उपयोग भइरहेको छ।
विश्लेषण:
पानीको निरन्तर प्रयोगले यो हिटीको जीवन्तता प्रमाणित गर्छ। यो ‘उपयोगले संरक्षण’ हुने ऐतिहासिक तथ्यको उदाहरण हो।
माहेश्वरी हिटी — नयाँ र पुरानो बीचको संवाद
धानका खेत र मल केन्द्र पार गर्दै पुगिने माहेश्वरी मन्दिर वरिपरि दुईवटा हिटी छन्—एक नयाँ बनाइएको, अर्को पुरानो (पुलपारि) थोपाथोप बगिरहेको।
विश्लेषण:
नयाँ संरचनाले परम्परालाई पुनर्स्थापित गर्ने प्रयास देखिन्छ, तर पुरानो हिटीको अवस्था सुधार बिना त्यो प्रयास अधुरो रहन्छ।
जेलाँ पुखु र वाचु हिटी क्षेत्र
तीनवटा हिटी मध्ये एक सुकेको, एक थोपाथोपा पानी बोकेको, र अर्कोको सिरपाटी मात्र बाँकी। वाचु हिटी भने अझै वर्षातबाहेक अन्य समयमा पनि प्रयोग हुँदै आएको छ।
विश्लेषण:
यो स्थान प्राकृतिक पानी स्रोतहरूसँग अझै पनि जोडिएको देखिन्छ। पानीको प्राकृतिक चक्रलाई जोगाएर परम्परागत ढाँचामा टिकाइ राख्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
गोमारी, चासुख्य, याता हिटी—धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनको अंश
गोमारी तच्वको हिटी खाल्डोमा परिणत
चासुख्य हिटी गर्मीमा चिसो र जाडोमा न्यानो पानीसहित अझै सक्रिय
याता हिटी वरिपरिका पोखरी र उपयोगले अझै संरक्षण प्राप्त
विश्लेषण:
यी हिटीहरूमा धार्मिक/सांस्कृतिक क्रियाकलाप चलिरहने हुँदा संरक्षण सम्भव भएको देखिन्छ। खासगरी भजन, दाफा, र जात्राले हिटीलाई जीवित राख्ने कार्य गरिरहेका छन्।
वासिकचा, गोसाइ, धौभारी हिटी—आबादीको चाप र उपेक्षा
घना बसोबासका कारण वासिकचा हिटी सुख्खा। गोसाइ र धौभारी हिटीमा पानी निकास नहुँदा लेउ जमेको, हिलाम्य स्थितिमा छन्।
विश्लेषण:
बसोबासको विस्तारले परम्परागत जलसंरचनालाई असर पारिरहेको छ। स्थानीयले संरक्षण जिम्मेवारी लिन आवश्यक देखिन्छ।
भीसिख्य, कुमारी, भगवती, गहिटी—पुरानो सौन्दर्य र वर्तमान संकट
भीसिख्य हिटी झारपातले पुरिएको
कुमारी हिटी हिलाम्य, तर सरसफाई पेशाको ऐतिहासिक महत्व बोकेको क्षेत्र
भगवती हिटी पानी छैन, तर रातो इटाले सौन्दर्य दिइएको
गहिटी मा धारा छैन, तर गल्ला भित्र भजन चलिरहेको
विश्लेषण:
हिटीहरू अब धार्मिक-सांस्कृतिक स्थल भन्दा बढी ऐतिहासिक प्रतीकको रूपमा बाँकी छन्। सौन्दर्यीकरण मात्र होइन, जल आपूर्ति सुनिश्चित गर्न नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक देखिन्छ।
तलाको, थुगुचो, गपली, बाराही क्षेत्र—भूतपूर्व गौरवको चिन्ह
तलाको मा अब केवल ढुंगा बाँकी
थुगुचो हिलाम्य
गपली केही वर्ष अघि पुनर्निर्माण
बाराही मन्दिर क्षेत्र —व्यायाम, भजन चलिरहे पनि हिटी फगत प्रतीकमा सीमित
विश्लेषण:
सांस्कृतिक धरोहर र स्वास्थ्य/धार्मिक अभ्यासको मिलनबिन्दु भए पनि हिटीको वास्तविक उद्देश्य बिर्सिएको छ।
देगइना, तेखाडोल, इचाडोल—संरक्षण र बिर्सिँदै गएका कथा
देगइना हिटी सक्रिय
तेखाडोल हिटी संगै कुवा प्रयोगमा
इचाडोल हिटी वर्षौंदेखि सुकेको
विश्लेषण:
यी ठाउँमा केही आशाको किरण देखिए पनि संरक्षण नहुँदा प्राकृतिक जल स्रोत सुक्ने खतरा छ।
जलदेवता हिटी — समापन बिन्दु
यो हिटीमा जलदेवताको मन्दिर अवस्थित छ र यहीँबाट सेक्सन ‘ख’ सुरु हुने संकेत पाइन्छ।
विश्लेषण:
धार्मिक आस्थासँग प्रत्यक्ष जोडिएकाले संरक्षणको सम्भावना बाँकी छ। तर साँस्कृतिक व्यवहार र नीतिगत संरक्षण नहुँदा यी पनि संकटमा पर्न सक्छन्।
निष्कर्ष
सेक्सन ‘क’ मा रहेका हिटीहरू:
भक्तपुरको परिधि क्षेत्रमा अवस्थित छन्।
केही पुनर्निर्मित र प्रयोगशिल छन् भने धेरैजसो उपेक्षामा परेका छन्।
पर्यटन, धार्मिक आस्था, सामुदायिक अभ्यासले कतै कतै पुनर्जीवन दिएको छ।
तर धेरैजसो हिटीहरू विकासको चपेटामा परेका छन् – बसोबासको अनियन्त्रित विस्तार, निकास बन्द, फोहोर व्यवस्थापनको अभाव, र सरोकारवालाको बेवास्ताले।
सिफारिस:
हिटी सरसफाई अभियान नियमित चलाउनु पर्छ।
स्थानीय समुदायको स्वामित्व र जागरुकता अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
नीति तथा कानूनी संरक्षण योजनाबद्ध गर्नुपर्छ।
हिटीहरूलाई पुनः दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउने अभ्यास सुरु गरिनुपर्छ।
नियात्रा: ९९ हिटी परिक्रमा – सेक्सन ख
मिति: २०८२ साउन २० गते, बिहान
स्थान: दुधपाटी – नपली – ब्यासी – डेकोचा – बालमसानघाट – बेखाल
भक्तपुरको इतिहास दरबारहरू, चोकहरू र पर्वहरूमा मात्र सीमित छैन। यसको गहिराइ हिटीहरूमा लुकेको छ — जहाँबाट सहरले पिउने पानी पाउँथ्यो, परम्पराले निरन्तरता पाउँथ्यो, र संस्कृति बाहिरिन्थ्यो। साउन २० गते बिहान, हामी ९९ हिटी परिक्रमा कार्यक्रमको “सेक्सन ख” मा सहभागी भयौं, जसको सुरुवात दुधपाटीबाट भयो।
दुधपाटीबाट यात्रा आरम्भ
दुधपाटी क्याम्पस अगाडि, स्थानीय सरकारको पहलमा निर्माण गरिएको जलदेउता मन्दिर देख्नासाथ यात्रा पवित्र अनुभूति लिएर शुरु भयो। यो मन्दिर जलदेवताका लागि समर्पित छ, जहाँ आज पनि जल अर्पण गर्ने परम्परा जीवित छ। यो मन्दिरसँगै, जलदेवताका लागि पोखरीमा पानी चढाउन बनाइएको हिटी देखियो। त्यस हिटीबाट दक्षिणतिरको बाटो समातेर हामी खेतको छेउछाउ हिँड्दै खोला नजिक पुग्यौं।
चोकी हिटी – चारवटा दिशामा बाटा
सल्लाको बनमुनी चौकी हिटी भेटियो। चारदिशा फाटेको यो चौरस्ते स्थानले यात्रालाई बहुआयामिक बनायो:
उत्तरतर्फ: दुध संकलन केन्द्र।
पश्चिमतर्फ: झाडी हुँदै किसान गोठबाट निजी अस्पतालको गेट।
दक्षिणतर्फ: ‘बुगाँ’ अर्थात् एक ऐतिहासिक इनार भेटियो।
पूर्वतर्फ: आर्मी स्कुल पुग्ने बाटो।
हामीले दक्षिण तर्फको बाटो समात्यौं, किनकि नपली पुग्न त्यही बाटो उपयुक्त थियो।
नपली र ९९ सय रोपनी चौर
केही बेर हिँडेपछि हामी एक विशाल चौरमा पुग्यौं, जुन स्थानीयले “९९ सय रोपनी चौर” भन्छन्। यसको उत्तर–पश्चिम भागमा रहेको नपलीले हाम्रो ध्यान तान्यो। यहाँ एउटा हिटी र मन्दिर सँगै भेटिए — तर दुःखद कुरा, पानी सुकिसकेको थियो। हिटीको भित्री भागमा सिमेन्टको ट्याङ्की बनाइएको थियो, जुन परम्पराको कुरूप आधुनिकता हो।
मुपुज्व र चोङ्गा गणेश हिटी
पुल तरेपछि, दुई गणेश मूर्ति भएको डाँडो पार गरियो। तलपट्टि मुपुज्व हिटीमा वर्षातको पानी बगिरहेको थियो — हर्षजनक दृश्य। माथि पुग्दा चोङ्गा गणेश हिटी देखियो, जसको आकृति माछाको आकारमा निर्माण गरिएको रहेछ। यस्ता हिटीहरूले हामीलाई वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमूना देखाउँछन्।
ठेकेदार संघ अगाडि – मिनिप्वा हिटी
मन्दिरको पूर्वबाट उत्तर जाने पिच बाटो समाउँदै हामी मेन रोडमा निस्क्यौं। ठेकेदार संघको भवन अगाडि मिनिप्वा हिटी भेटियो। त्यहाँ एक जना स्थानीय व्यक्ति पाइपमार्फत पानी थपिरहेका थिए – यो दृश्यले देखाउँछ, हिटीहरू अझै उपयोग भइरहेका छन् तर परम्परागत शैलीमा होइन।
इटापाके र हाकुफ हिटी
थोरै माथि पुगेपछि इटापाके हिटी भेटियो। दुर्भाग्यवश, यसको निकास बन्द भएकाले पानी जमेको थियो। हाकुफ हिटीमा त झन् बार नै लगाइएको रहेछ — पानीको निकास बन्द हुँदा सुकिसकेको थियो। यी दृश्यहरूले संरचना बाँचिरहेको तर आत्मा हराउँदै गएको महशुस गराउँछ।
गुन्ही पुन्हीको भीड
थप केही दूरी हिँड्दा, हामी ठूलो भीडमा पुग्यौं। साउनको महिना भएकाले सिलु अर्थात गोसाइकुण्ड जान नपाउनेहरूले गुन्ही पुन्ही पर्वमा हिटीहरूको पूजा गर्न यहाँ आएका रहेछन्। यस्ता परम्परागत मेलाहरू हिटीहरूलाई सामाजिक केन्द्र बनाउँछन्।
मढिकर्मी, ढवा र इन्द्रायणी हिटी
मढिकर्मी हिटी: यहाँ पनि पानी बगिरहेको थियो, यद्यपि मात्र थोपा थोपा।
ढवा हिटी: लिच्छवि कालको यो हिटीमा वर्षाको बेला ठूलो वेगमा पानी झर्दै थियो — एकदमै प्रेरणादायक दृश्य।
इन्द्रायणी हिटी: एक विदेशी महिला यहाँ उभिएर सोध्दै थिइन्, “Is this a Spout or Tank?” — यो प्रश्न नेपाली परम्पराको अद्वितीयतामा चासो देखाउने संकेत थियो।
ब्यासी क्षेत्रका हिटीहरू
ब्यासी नगरपालिका भवन अगाडि दुईवटा हिटी भेटिए — एउटाबाट कलकल पानी बगिरहेको थियो भने अर्को सुख्खा थियो।
यालाछे हिटी: पाइप जोडिएको, तर परम्परागत रूपमा बग्न छोडिसकेको।
ब्यासी पोखरी हिटी: पानी भने अलिकति मात्रै बगिरहेको थियो।
स्वधला हिटी: नजिकैको जर्ह हिटीसँग जोडिएको — यहाँ पानी तान्नुपर्ने अवस्था देखियो।
ध्वाकाङ पिन्हे हिटी – विकास र परम्परा
ध्वाकाङ पिन्हे हिटीका कारण बाटो विस्तार हुन नसकेको गुनासो स्थानीयबाट सुनियो। यही नजिकैकाे दाफा हिटी पार गरेर मात्र घर जान सकिने व्यवस्था थियो। यस्तो अवस्थाले विकास र परम्पराबीचको द्वन्द्व उजागर गर्छ।
कासन, अचाँ पुखु र महाकाली मन्दिरका हिटी
कासन हिटी: पानी बग्न छाडिसकेको।
अचाँ पुखुको हिटी: पाइपलाइन जोडिएको, तर झारपातले ढाकिएको।
महाकाली मन्दिरको हिटी: निकास बन्द भएर प्रयोगविहीन अवस्थामा।
डेकोचा क्याम्पस र बस स्टप हिटी
क्याम्पस हिटी: अब ढोका बनाइएको छ, विद्यार्थी र शिक्षकलाई त्यही हिटीबाट प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ। यहाँ संरचनाको रक्षा गर्दै प्रयोगमा ल्याउने प्रयास देखिन्छ, तर व्यवस्थापनको आवश्यकता स्पष्ट छ।
बस स्टप हिटी: अब ढुंगा अत्तल बनाइएको छ — हिटीको रूप र प्रयोग हराइसकेको छ।
बालमसानघाट र बेखाल हिटी – अस्तित्व संकट
बालमसानघाट हिटी: हिटीको चौरमा अहिले बक्सिङ खेलाडीहरूको भवन बनाइएको छ। यो हिटी पूर्ण वेवास्ता गरिएको छ।
बेखाल हिटी: वरिपरि फर्निचर उद्योगहरूले घेरेको, पानी नभएको र सम्पूर्ण रूपमा विस्मृत अवस्थामा।
निष्कर्ष: हिटीको बहुआयामिक सन्देश
यो परिक्रमा एक पैदल यात्रा होइन — यो हाम्रो संस्कृति, वास्तुकला, जलसंरक्षण र सामाजिक संरचनाको आत्मसमीक्षा हो।
कतै हिटी अझै जीवन्त छन्, जहाँ पानी बगिरहेको छ र मान्छेहरूको आवागमन छ।
कतै ती सुकिसकेका छन्, झारपातले ढाकिएका छन्, वा संरचनागत रुपान्तरणले आफ्नो अस्तित्व गुमाइसकेका छन्।
यस नियात्राले हामीलाई यथार्थको झल्को दिन्छ — संरक्षण नहुँदा हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा कति छिटो हराउन सक्छ।
हामी प्रत्येक हिटीलाई जलमूलको रूपमा नभई एक सांस्कृतिक जीवको रूपमा हेर्न सक्नुपर्छ — जसको आफ्नै चेतना छ, स्मृति छ, र सन्देश छ।
२०८२ साउन २१ गतेको नियात्रा
९९ हिटी परिक्रमा — सेक्सन ‘ग‘
साउन महिनामा भक्तपुर भित्रको ९९ हिटी परिक्रमाको क्रममा, आज सेक्सन ‘ग’ अन्तर्गतका हिटीहरुको यात्रा गरियो। यो खण्डमा विशेषगरी उत्तरपुर्बी भक्तपुरका शहरी, आधा-ग्रामीण क्षेत्रका हिटीहरु समावेश छन्, जसमा जल व्यवस्थापन, आधुनिक हस्तक्षेप, र ऐतिहासिक संरचनाको वर्तमान अवस्था झल्किन्छ।
१. बेखाल हिटीदेखि भद्रा हिटी
बेखाल हिटीबाट सुरु गरिएको यात्रामा भद्रा हिटी पुग्दा सडक (मुख्य बाटो) छेउमै बिहानको समय थियो। यहाँ विद्यार्थी ओसारपसार गर्ने गाडीको भीडले बाटोलाई अस्तव्यस्त बनाएको थियो।
भद्रा हिटीको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व छ, तर त्यहाँको सडकको अवस्था र ट्राफिक व्यवस्थापनले हिटीमा पुग्न असहज बनाएको देखियो। यस्ता भीडभाडयुक्त शहरीकृत ठाउँमा हिटीको मौन उपस्थिति हाम्रो संस्कृति र शहरको असन्तुलित विकासबीचको द्वन्द्वजस्तो देखिन्छ।
२. नागाँचा हिटी
नागाँचा हिटी पनि सुकेको देखियो। हिटी वरपर केही भौतिक संरचना बाँकी भए पनि पानीको अभावले यसको जीवत्व हराएको छ। नागाँचा हिटी सधैं निर्भर गर्न सकिने जल स्रोत थिएन, तर अहिलेको समयमै यसले पानी नदिनु जलप्रबन्धनको दयनीयताको संकेत हो।
३. लामागाल पुखु हिटी
लामागालमा पुखु (पोखरी) रहेको स्थान छ जहाँ फाउन्टेन देखिन्थ्यो, तर हिटीमै पानी झरेको देखिएन। यो स्थानमा ‘पोखरी छ तर हिटी सुक्खा’ हुनु, परम्परागत जल चक्रको अन्तःसम्बन्ध बिथोलिएको छ भन्ने प्रमाण हो। यहाँको जल व्यवस्थापन अब देखावटी सौन्दर्यमा सीमित हुँदै गएको प्रतीत हुन्छ।
४. मुलाँला हिटी
मुलाँला हिटीमा पनि पानी थिएन।
यो हिटी ऐतिहासिक रूपमा मठ, गुठी, वा टोल समुदायसँग जोडिएको हिटी हो, जहाँ पानीको अभावले धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासमै असर गरेको बुझिन्छ।
५. ब्यारेकको हिटी
ब्यारेक परिसरभ बाहिर रहेको यो हिटी समेत सुकेको भेटियो।
यो हिटी सुरक्षा फौज, प्रशिक्षण केन्द्र वा प्रशासकीय संयन्त्र नजिक भएको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा हिटी संरक्षण र उपयोग दुवै उपेक्षित देखिन्छ।
६. यातु महादेव हिटी
यो हिटी भने २०६० सालमा नयाँ बनाइएको हो।
नयाँ निर्माण भए तापनि यसको बनावटले परम्परागत ढाँचाको अनुकरण गरेको छ। ‘यातु’ शब्द नै यज्ञ वा धार्मिक कार्यसँग सम्बन्धित देखिन्छ, जसले यसको सांस्कृतिक सन्दर्भ पुष्टि गर्छ।
७. ब्रम्हायणी हिटी
झारले पुरिएको ब्रम्हायणी हिटी नजिकै अस्पताल रहेको छ।
ब्रम्हायणी देवीसँग सम्बन्धित यो हिटी धार्मिक गन्तव्य भएकोले पनि यसको संरक्षण अत्यावश्यक छ। तर हाल झारपातले ढाकिएको, उपेक्षा झेलिरहेको देखियो।
८. देगमना हिटी
भिताभित्रबाट कालो प्लास्टिक पाइप तानिएको देखियो, जसले स्थानीय स्तरमा वैकल्पिक पाइपलाइनबाट पानी ल्याउने प्रयास गरिरहेको बुझिन्छ।
नजिकै रहेको चैत्यमा महिलाहरू पूजाआराधना गर्दै थिए, र फल्चामा ताजा रंग लगाइएको देखिन्थ्यो।
यसले परम्परा र आधुनिक आवश्यकता एकैसाथ चलिरहेको संकेत गर्छ – पानी नभए पनि पूजापाठ रोकिने छैन, न रंग रोगन।
९. च्याम्हासिंह हिटी
यो हिटी परिसरमा बगैंचा बनाइएको रहेछ।
परिसर शान्त र सुन्दर थियो, बगैंचाले हिटीलाई केवल जलस्रोतको रूपमा, तर सामुदायिक विश्रामस्थलका रूपमा पुनः परिभाषित गरिरहेको देखियो।
१०. गरुडकुन्ड हिटी
गरुडको नाभीबाट कुण्डमा पानी झरेको दृश्यले तीव्र आध्यात्मिक अनुभूति जगायो।
गरुडकुन्ड हिटी हिन्दु पुराणमा वर्णित गरुडको प्रतीकात्मकता बोकेको जलस्रोत हो। यहाँ पानीको निरन्तर बहावले अन्य हिटीहरूजस्तो सूख्खापन नदेखाइ, जीवनदायिनी स्रोतको स्मरण गरायो।
निष्कर्ष
आजको परिक्रमा सेक्सन ‘ग’ मा पानी नभएका हिटीहरूको संख्या बढी थियो। हिटीहरूको वर्तमान अवस्था हेर्दा तीन प्रमुख बुँदा प्रस्ट देखिन्छन्:
पानीको संकटः १० मध्ये ७ हिटीहरू पूर्णतः सुकेका वा नचलिरहेका छन्।
परम्परा र आधुनिकताः केही हिटीमा आधुनिक पाइप प्रणाली जडान गरिंदैछ, कतै हिटी र चैत्यसँगै पूजाआराधना चलिरहेको छ।
संरक्षणको आवश्यकता: ब्रम्हायणी र लामागाल जस्ता स्थानमा हिटी संरक्षण तत्काल आवश्यक छ।
यस परिक्रमाले जल सम्पदाको अध्ययन मात्र नभई, समुदाय र संस्कृतिको जीवनधार बुझ्न पनि सहयोग गर्यो।
| बाहिरी र मध्य चक्रमा तथा सापारु रुट बाहिर परेका भक्तपुर सहर हिटीहरु | |||||
| SN | सेक्सन ‘क’ दक्षिण | SN | सेक्सन ‘ख’ —उतरपश्चिम | SN | सेक्सन ‘ग’ — उत्तरपूर्वी |
| 1 | बाचामारी हिटी | 27 | चोकी हिटी DDC | 48 | भद्रा हिटी |
| 2 | जगाती हिटी | 28 | नपली हिटी | 49 | नागाँचा हिटी |
| 3 | माहेश्वरी हिटी (नयाँ) | 29 | मुपुज्व हिटी | 50 | लामागाल पुखु हिटी |
| 4 | माहेश्वरी हिटी (पुरानो) | 30 | चोङ्गा गणेश हिटी | 51 | मुलाँला हिटी |
| 5 | जेलाँ पुखु हिटी | 31 | मिनिप्वा हिटी | ब्यारेक हिटी | |
| 6 | वाचु हिटी | 32 | इटापाके हिटी | यातु महादेव हिटी | |
| 7 | गोमारी तच्वको हिटी | 33 | हाकुफ हिटी | 52 | ब्रम्हायणी हिटी |
| 8 | चासुख्य हिटी | 34 | मढिकर्मी हिटी | 53 | देगमना हिटी |
| 9 | याता हिटी | 35 | ढवा हिटी | 54 | च्याम्हासिंह हिटी |
| 10 | वासिकचा हिटी | 36 | इन्द्रायणी हिटी | 55 | गरुडकुन्ड हिटी |
| 11 | गोसाइ हिटी | 37 | नगरपालिका हिटी १ | ||
| 12 | धौभारी हिटी | नगरपालिका हिटी २ | |||
| 13 | भीसिख्य हिटी | 38 | यालाछे हिटी | ||
| 14 | कुमारी हिटी | 39 | ब्यासी पोखरी हिटी | ||
| 15 | भगवती हिटी | ब्यासी तकोने हिटी | |||
| 16 | गहिटी | स्वधला हिटी | |||
| 17 | तलाको हिटी | 40 | दाफा हिटी | ||
| 18 | थुगुचो हिटी | 41 | कासन हिटी | ||
| 19 | गपली हिटी | 42 | अचाँ पुखु हिटी | ||
| 20 | बाराही हिटी | 43 | अरीचा हिटी | ||
| 21 | भार्वाचो १ (सनसाइन) | 44 | महाकाली मन्दिर हिटी | ||
| 22 | भार्वाचो २ (गणेश) | 45 | डेकोचा क्याम्पस हिटी | ||
| 23 | देगइना हिटी | डेकोचा बस स्टप हिटी | |||
| 24 | तेखाडोल हिटी | 46 | बालमसानघाट हिटी | ||
| 25 | इचाडोल हिटी | 47 | बेखाल हिटी | ||
| 26 | जलदेवता हिटी | ||||
सेक्सन घ अर्थात सापारु रुटमा पर्ने भक्तपुर सहरकाका हिटीहरू –
| 1. तुलुतुलु हिटी | 12. बुलबुल हिटी | 23. मल्ल हिटी | 34. छुम्हगणेश हिटी |
| 2. सुजमारी हिटी | 13. टिबुक्छे हिटी | 24. खमा हिटी | 35. भोलाछे हिटी |
| 3. वाकुपति हिटी | 14. न्यातापोल हिटी | 25. चारधाम हिटी | 36. महालक्ष्मी हिटी |
| 4. भीमसेन हिटी | 15. तमारी हिटी | 26. मालती हिटी | 37. नागपुखु हिटी |
| 5. पाटीगाँ हिटी | 16. पुवहाल हिटी | 27. लु हिटी | 38. दिपंकर हिटी |
| 6. चोर्चा हिटी | 17. नारायाण हिटी | 28. लायकु हिटी | 39. याताछे हिटी |
| 7. पलिख्य हिटी | 18. नरसिह हिटी | 29. राजोपाध्य हिटी | 40. क्वाठाण्डौत्व हिटी |
| 8. गोमारी हिटी | 19. राजभण्डारी हिटी | 30. बालाखु हिटी | 41. क्वाठाण्डौपुखु हिटी |
| 9. याछे हिटी | 20. मंगलकुण्ड हिटी | 31. जगन्नाथ हिटी | 42. नवदुर्गा हिटी |
| 10. लालाछे हिटी | 21. नासमाना हिटी | 32. त्रिपुरासुन्दरी हिटी | 43. चोफल हिटी |
| 11. सुकुलढोका हिटी | 22. राइथोर हिटी | 33. चोछे हिटी | 44. इचाडोल हिटी |
अन्ततः, चोफल हिटीबाट सुजमारी हिटी (क्रम 2) पुगेपछि सेक्सन घ पनि पुरा हुन्छ।
सेक्सन घको समायोजन — क, ख, गसँग मिलाएर कसरी गर्न सकिन्छ?
सेक्सन क, ख, र ग परिक्रमा बाहिरी घेरामा केन्द्रित छन् भने सेक्सन घको अधिकांश हिटीहरू सापारु परिक्रमा मार्ग, भित्री गल्ली, बजार, पूजास्थल, मठ, मन्दिर, पाटी र पुस्तकालय नजिकै छन्। त्यसैले:
सेक्सन क, ख, र ग गर्दै गर्दा विभिन्न ठाउँमा सेक्सन घका हिटीहरू यात्रा मार्गको नजिक पर्छन्। यसरी, सेक्सन क, ख, र ग परिक्रमा गर्दै जाँदा सेक्सन घमा पर्ने धेरैजसो हिटीहरू स्वाभाविक रूपमा क्रम अनुसार समेट्न सकिने हुन्छ। यसले यात्रा पनि क्रमबद्ध हुन्छ, मार्ग पनि दोहोरिन्न, र अन्त्यतिर सुजमारी हिटी पुगेसँगै सेक्सन घको समापन पनि हुन्छ।
हिटीको नक्साको लिक bit.ly/99hitis
सेक्सन परिवर्तन गर्ने नियमहरु
सेक्सन घको परिक्रमा — अन्तर्मुखी भक्तपुरको मुटुमा। सेक्सन क, ख, र ग परिक्रमा गरिसकेपछि यदि समय, ऊर्जा, र उत्साह अझै बाँकी छ भने सेक्सन घको यात्रा थप सन्तोषदायी बन्न सक्छ। तर, व्यवहारिक दृष्टिकोणले हेर्दा, सेक्सन घ भक्तपुरको ऐतिहासिक सापारु मार्ग (परम्परागत परिक्रमा मार्ग) भित्र पर्ने हुँदा—यदि कसैले क, ख, र ग मात्र यात्रा गरे पनि घ सेक्सनका हिटीहरू पनि धेरै हदसम्म त्यो क्रममा भेटिइहाल्छन्।
स्थानिक स्वरूपअनुसार तुलना गर्दा, सेक्सन क, ख, र ग का हिटीहरू भक्तपुरको बाहिरी परिधि र मध्य भाग मा रहेका छन्। यी तीनै सेक्सनको यात्रा लामो दूरी, खुला क्षेत्र, र थोरै बस्तीको उपयोगमा रहेका हिटीहरूमा केन्द्रित छन्। यसको विपरीत, सेक्सन घका हिटीहरू प्रायः शहरको ऐतिहासिक मुटु, भीडभाडयुक्त गल्ली, सानो बाटो, र पुराना बस्तीभित्र अवस्थित छन्।
समय र ऊर्जा व्यवस्थापन अनुसार, यदि समय र उर्जा पर्याप्त छ भने, सेक्सन क, ख, ग सकिएपछि घ को यात्रा प्राकृतिकरूपमै सुरु गर्न सकिन्छ। घ मा रहेका हिटीहरू नजिक नजिक छन्, छोटो दुरीमा छन्, एक घण्टा वरिपरि समयमै धेरै हिटी अवलोकन गर्न सकिन्छ। तर यदि समय वा उर्जा कम छ भने पनि, क, ख, र ग यात्रा गर्दा सापारु मार्ग छेउका हिटीहरू समेत देखिन्छन्, जुन सेक्सन घकै हिस्सा हुन्। त्यसैले छुट्टै यात्रा नगरे पनि सेक्सन घ का केही महत्त्वपूर्ण हिटीहरू स्वाभाविक रूपमा परिक्रमा हुँदै आइपुग्छन्।
परिक्रमाको रणनीतिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, सम्पूर्ण ९९ हिटी परिक्रमाको शारीरिक भूगोल अनुसार सेक्सन क, ख, र ग परिधि घेरा को प्रतिनिधित्व गर्छन् भने सेक्सन घ केन्द्रिय घेरा हो — जुन सापारु, दाफा, भजन, पूजा, र पुस्तक अध्ययन संग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका हिटीहरूको समुह हो।
निष्कर्षमा, हिटी परिक्रमाको क्रममा यदि क, ख, र ग सेक्सनको यात्रा गरिसकेपछि समय र उर्जा पर्याप्त छ भने सेक्सन घको अन्तर्मुखी यात्रा थप सन्तुलन ल्याउने खालको हुन्छ। तर समय सीमित हुँदा पनि, किनभने सेक्सन घका हिटीहरू सापारु मार्गभित्र पर्छन्, त्यसैले क, ख, र ग को यात्रा गर्दा नै धेरै हिटीहरू स्वतः समेटिन्छन्। त्यसैले, सम्पूर्ण हिटी दर्शनको सन्दर्भमा सेक्सन घ यात्रा अलग्गै मात्र होइन, पूर्वका तीन सेक्सनसँग सहज रूपमा समायोजन गर्न सकिन्छ।
