बबिनालाई ओढाइदिए देवेन्द्रले चिसो पछ्यौरी गजल ‘म तिम्रै यादमा’ सार्वजनिक (भिडियो सहित)
काठमाडौः डा. देवेन्द्र आचार्यका मानव मनको गहिराइ, सम्बन्धको जटिलता र विरहको मौन मनोविज्ञानका जीवन्त दस्तावेज बोकेको गजल ‘म तिम्रै यादमा’ सार्वजनिक भएको छ । बबिना भट्टराईको स्वर तथा संगीत रहेको गजल ‘म तिम्रै यादमा’ बबिना भट्टराईको अफिसियल युट्युब च्यानलमार्फत सार्वजनिक गरिएको हो । प्रज्ञा स्टुडियोमा रेकर्ड गरिएको गजल ‘म तिम्रै यादमा’ को एरेन्ज तथा मास्टरिङ किरण कँडेल ले गरेका हुन् भने रेकर्डिङ, मिक्सिङ किरण तण्डुकारले गरेका हुन् । भिडियो निर्देशन केशव भट्टले गरेका छन् भने सम्पादन मीन रावलको रहेको छ ।
म तिम्र्रै यादमा जिउँदैछु
तिमीलाई सम्झेर आँसु पिउँदैछु
मनकै छुराले रेटिदियौ
मनकै कुराले म सिउदैछु ।
चिसो पछ्यौरी ओढाइदियौ,
तिमी न्यानो भइ गयौ म हिउँदै छु ….
डा. देवेन्द्र आचार्यका यी शेरहरू प्रेमको सामान्य अभिव्यक्ति मात्र होइनन् यी शेरहरु मानव मनको गहिराइ, सम्बन्धको जटिलता र विरहको मौन मनोविज्ञानका जीवन्त दस्तावेज हुन् । थोरै शब्दमा धेरै अर्थ भन्न सक्ने गजलको विशेषता डा. देवेन्द्र आचार्यले अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा प्रकट गरेका छन् ।
गजलका यी शेरहरूमा प्रयोग भएका शब्दहरू आफ्नो सामान्य अर्थभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्छन्। ‘याद’ केवल सम्झना होइन, जीवन धान्ने अन्तिम सहारा पनि हो । आँसु पिउनु भनेको पीडालाई संसारसामु पोख्न नसकी आफ्नै अन्तरमनमा दबाएर बाँच्नु हो, यसर्थ गजलको यो शेर मौन सहनशीलताको प्रतीक हो ।
फलामको ‘छुरा’ भौतिक हुन्छ । त्यसको धार देख्न सकिन्छ, छुन सकिन्छ र त्यसले शरीरमा बनाएको घाउ पनि देख्न सकिन्छ । त्यो घाउ समयसँगै निको हुन्छ, त्यसको उपचार सम्भव हुन्छ र त्यसले छोडेको पीडा पनि क्रमशः कम हुँदै जान्छ । त्यसले मानिसको शरीरलाई मात्र चोट पुर्याउँछ तर मनको ‘छुरा’ अदृश्य हुन्छ । त्यसको कुनै आकार हुँदैन तर त्यसको धार अत्यन्त तीखो हुन्छ । यो ‘छुरा’ प्रिय व्यक्तिका शब्द, मौनता, बेवास्ता, विश्वासघात, उपेक्षा वा टुटेको विश्वासका रूपमा प्रहार गर्छ । यसले रगत बगाउँदैन तर आँखाबाट आँसुको सागर उर्लाउँछ, यसले छाला चिर्दैन तर गर्विलो र दर्विलो आत्मविश्वास र सपनाहरूलाई क्षणभरमा चिरिदिन्छ ।
अनि फलामको छुराले लागेको घाउ अरूले देख्न सक्छन्, त्यसैले सहानुभूति पनि पाउन सकिन्छ, तर मनको छुराले बनाएको घाउ कसैले देख्दैन, कसैले बुझ्दैन पनि । बाहिरबाट मानिस सामान्य देखिए पनि भित्र ऊ चर्को पीडामा बाँचिरहेको हुन्छ, यही कारण मनको घाउ शरीरको घाउभन्दा गहिरो र लामो समयसम्म रहिरहन्छ । फलामको छुरा प्रायः हिंसा, आक्रमण वा शारीरिक विनाशको प्रतीक हो भने मनको छुरा प्रेम, विरह, विश्वासघात, उपेक्षा र भावनात्मक विघटनको प्रतीक हो । डा. देवेन्द्र आचार्यको शेरले यो गहिरो भाव उजागर गरेको छ ।
यसैले फलामको छुरा शरीरको मृत्युको संकेत हुन सक्छ, तर मनको छुरा सम्बन्धको मृत्यु र भावनाको विघटनको संकेत हो । फलामको छुराले जीवन समाप्त गर्न सक्छ; मनको छुराले भने जीवन बाँकी रहँदा पनि मानिसभित्रको आनन्द, भरोसा र उत्साहलाई विस्तारै समाप्त गरिदिन्छ, यही सूक्ष्म तर गहिरो भिन्नताले मनको छुरा लाई यस गजलमा अत्यन्त शक्तिशाली प्रतीक बनाएको छ ।
‘सिउनु’ ले घाउ निको पार्नु मात्र जनाउँदैन, भत्किएको आत्मविश्वास, चुँडिएको विश्वास र विखण्डित भावनालाई फेरि जोड्ने संघर्षलाई पनि जनाउँछ । उनले मनको छुराले क्षतविक्षत बनाएकी मनलाई आफ्नै मनले सिउने कोशिष गर्दैछन् ।
गजलका डा. देवेन्द्र आचार्यका गजलका यी शेरहरू पढ्दा दृश्य आफैँ आँखा अगाडि उभिन्छ । एक जना प्रेमी रातभर एक्लै बसेर सम्झनामा डुबिरहेको छ । उसका आँखा रसाएका छन्, तर ऊ आफ्नो पीडा कसैलाई सुनाउँदैन । त्यसपछि प्रियाका शब्दहरूले दिएको घाउले छातीभित्र रगतको खोला बगाइरहेको छ र अन्त्यमा ऊ चिसो हावामा एक्लै उभिएको छ, जबकि प्रिय व्यक्तिको जीवनमा भने फेरि न्यानोपन फर्किएको छ । यही दृश्यात्मक शक्ति नै यी शेरहरूकोसौन्दर्य हो ।
गजलको सौन्दर्यलाई झन् बलियो बनाउने पक्ष भनेको विरोधाभास हो । एकातिर ‘तिमी न्यानो भयौ’ अर्कोतिर ‘म हिउँदै छु’ यी दुई अवस्थाबीचको दूरीले नै सम्पूर्ण विरहको कथा बोल्छ । यस गजलमा दर्शक तथा श्रोतले केवल प्रेमको विछोड मात्र अनुभव गर्दैन उसले एउटा मौन, थकित र एक्लिएको आत्माको पीडा महसुस गर्दछ । पहिलो चरणमा व्यक्ति सम्बन्ध समाप्त भए पनि मानसिक रूपमा त्यही सम्बन्धभित्र बाँचेको हुन्छ। त्यसैले ऊ भन्छ ‘म तिम्रै यादमा जिउँदैछु’ दोस्रो चरणमा उसले आफ्नो पीडाको कारण खोज्छ। उसलाई थाहा हुन्छ कि सबैभन्दा गहिरो चोट आफ्नै प्रियाबाट लागेको हो । उनले मनकै छुराले रेटेकी हुन् तर ऊ प्रतिशोध लिँदैन बरु आफ्नै मनलाई सम्झाएर आफूलाई सम्हाल्ने प्रयास गर्छ, आफूे अझै त्यही पुरानो सम्झनाको चिसो मौसममै अड्किएको छ ।‘म हिउँदै छु’ यही स्वीकारोक्ति सबैभन्दा पीडादायी छ र अन्ततः याद हरूले मानिसलाई धेरै समयसम्म जीवित पनि राख्न सक्छन् र विस्तारै गलाउँदै पनि लैजान पनि सक्छन् ।
डा. देवेन्द्र आचार्यका यी शेरहरू पढ्दा लाग्छ विरह भनेको केवल छुट्टिनु होइन त्यो आफूभित्र बाँचिरहेको अर्को व्यक्तिसँग दिनहुँ भेटिरहनु पनि हो । प्रेममा सबैभन्दा ठूलो चिच्याहट आवाजले होइन, मौनताले गछर् । यही मौनता यी शेरहरूको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । डा. देवेन्द्र आचार्यले अत्यन्त सरल शब्दहरूमा प्रेमिल मनको भावनात्मक संसारको गहिरो सत्य उद्घाटन गरेका छन् । बबिना भट्टराईको मधुर स्वर र संवेदनशील संगीतले यी शब्दहरूलाई केवल गजलमा सीमित नराखी प्रेमको विछोडामा यादमा बाँचेका श्रोताको आफ्नै जीवनको अनुभवजस्तै अनुभूत गराउने सामथ्र्य प्रदान गरेको छ ।
यी शेरहरूको विशेषता यही हो कि जसले कहिल्यै प्रेममा विरह भोगेको छैन, उसले पनि यी शब्दहरूमा आफ्नो कुनै न कुनै विछोड, कुनै अधुरो सम्बन्ध वा कुनै मौन पीडाको प्रतिबिम्ब देख्न सक्छ । यही सार्वभौमिकता गजल म तिम्रै यादमा को उत्कृष्ट पहिचान हो ।
डा. देवेन्द्र आचार्यका शब्दहरूमा प्रेम, विरह, मौन पीडा र आत्मसंवादको गहिरो भाव छ । यी शब्दहरू आफैंमा शक्तिशाली छन् तर गजल तब पूर्ण कलामा रूपान्तरण हुन्छ जब त्यसले उपयुक्त स्वर, संगीत र प्रस्तुतिको साथ पाउँछ । बबिना भट्टराईले यही रूपान्तरणलाई अत्यन्त संवेदनशील ढंगले सम्पन्न गरेकी छिन् ।
उनले भरेकी संगीत केवल धुन होइन शब्दभित्र लुकेको भावनाको स्पन्दन बनेको छ गजलमा, प्रत्येक आरोह,अवरोह, प्रत्येक विराम र प्रत्येक लयले गजलका शब्दसँग संवाद गरिरहेको अनुभूति हुन्छ । संगीतले शब्दलाई छोपेको छैन बरु शब्दको पीडालाई अझ स्पष्ट, अझ जीवन्त र अझ अनुभूतियोग्य बनाएको छ । बबिना भट्टराईको स्वर र संगीतले गजल ‘म तिम्रै यादमा’ मा श्रोताले धुन मात्र सुन्दैनन्, शब्दभित्रको मौन संवेदनालाई पनि महसुस गर्छन् ।
त्यसैगरी गजल ‘म तिम्रै यादमा’ मा बबिना भट्टराईको स्वरमा केवल मधुरता मात्र छैन अनुभूतिको सत्यता पनि छ । कुनै पनि गजलमा स्वरको सुन्दरता मात्र पर्याप्त हुँदैन; गायक वा गायिकाले शब्दको आत्मासम्म पुग्न सक्नुपर्छ । यहाँ उनको स्वरले शब्द उच्चारण मात्र गरेका छैनन् प्रत्येक हरफको पीडा, प्रतीक्षा, एक्लोपन र सम्झनालाई आफ्नै हृदयबाट बगाएर श्रोतासम्म पुर्याएको छ । । त्यसैले गजल ‘म तिम्रै यादमा’ सुन्दा लाग्छ यो केवल गाइएको वाक्य होइन, कसैको बाँचेको जीवनको स्वीकारोक्ति पनि हो । ‘मनकै छुराले रेटिदियौ’ भन्ने हरफमा स्वरले चोटको गहिराइलाई स्पर्श गर्छ भने ‘म हिउँदै छु’ भन्ने ठाउँमा स्वर आफैं चिसो विरहको श्वासझैँ बगेको छ ।
गजल ‘म तिम्रै यादमा’ अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको भिडियो प्रस्तुति हो । बबिना भट्टराई अफिसियल युट्युब च्यानलमा सार्वजनिक गरिएको भिडियोमा उनको अभिनय पनि शब्द, संगीत र स्वरको भावसँग समानान्तर रूपमा बगिरहेको देखिन्छ । उनका अनुहारका सूक्ष्म भाव, आँखाको भाषा, मौन अभिव्यक्ति र देहभाषाले गजलको अर्थलाई दृश्यात्मक विस्तार दिएका छन् । धेरै पटक शब्दले भन्न नसकेको कुरा एउटा दृष्टिले भनिदिन्छ र स्वरले व्यक्त गर्न नसकेको पीडालाई एउटा मौनताले पूर्ण बनाइदिन्छ । यही कारण भिडियो हेर्दा दर्शकले गीत मात्र सुन्दैनन् गजलभित्रको कथा पनि देख्दछन् ।
संगीतशास्त्रको दृष्टिले उत्कृष्ट प्रस्तुति त्यही मानिन्छ, जहाँ शब्द, संगीत, स्वर र अभिनय चारवटै तत्व एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दैनन् बरु एक-अर्कालाई उचाल्छन् । यस गजलमा पनि त्यही सामञ्जस्य अनुभव गर्न सकिन्छ । शब्दले भाव जन्माउँछन्, संगीतले त्यसलाई गति दिन्छ, स्वरले त्यसमा प्राण भर्छ र अभिनयले त्यसलाई दृश्य अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्छ ।य बबिना भट्टराईको स्वर, संगीत र भिडियोमा गरेकी मेहनतले यो गजल सुन्ने वा हेर्ने सामग्री मात्र होइन प्रेम, विरह र मानवीय संवेदनाको एउटा समग्र कलात्मक अनुभव बनेको छ । डा. देवेन्द्र आचार्यका शब्दहरूले मनभित्र प्रश्नहरू जन्माउँछन् भने बबिना भट्टराईको संगीत, स्वर र अभिनयले ती प्रश्नहरूको उत्तर शब्दले होइन, अनुभूतिले दिएको छ, यही कलात्मक एकात्मताले यस गजललाई केवल श्रव्य सिर्जना होइन हृदयमा लामो समयसम्म प्रतिध्वनित भइरहने भावनात्मक यात्रा बनाएको छ ।
