न्हुँ दँको उत्सवमा आतसबाजीको मोह: भक्तपुरका ऐतिहासिक सम्पदामाथि जोखिम बढ्दै
तौमढी, दरबार क्षेत्र र दत्तात्रयमा आतसबाजी गरिएको भन्दै स्थानीयको गुनासो; सांस्कृतिक उत्सवका नाममा सम्पदाको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न
भक्तपुर, २६ कात्तिक / जनसञ्चार न्यूज — नेपाल संवत् ११४७ को अवसरमा मंगलबार साँझ मनाइएको उत्सवमा आतसबाजी तथा पटका प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले भक्तपुरका ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदाको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
नयाँ वर्षको स्वागतका क्रममा भक्तपुरका प्रमुख पर्यटकीय एवं सांस्कृतिक स्थलहरू तौमढी, भक्तपुर दरबार क्षेत्र र दत्तात्रय परिसरमा ठूलो मात्रामा आतसबाजी गरिएको छ। विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत संरक्षित स्मारकहरूमा यस्ता भड्किला र जोखिमपूर्ण गतिविधि बढेको भन्दै सम्पदाप्रेमी तथा स्थानीयवासीले तीव्र असन्तोष र चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
मौलिक परम्परा छाडेर आधुनिक विकृति: ३०० वर्ष पुराना सम्पदामा आगलागीको खतरा
नेवार समुदायको मौलिक पहिचान, संस्कृति र सभ्यतासँग जोडिएको नेपाल संवत् परम्परागत रूपमा भिन्तुना र्याली, धिमे, बाँसुरी तथा लालाखिं बाजा, सांस्कृतिक झाँकी र मौलिक नाचगानसहित मनाइँदै आएको पर्व हो। तर पछिल्लो समय उत्सवलाई भड्किलो बनाउने नाममा बारुदयुक्त पटका तथा आतसबाजीको होडबाजी चल्नुले पर्वको मौलिकता र मर्यादामाथि नै प्रहार गरेको बुद्धिजीवीहरूको भनाइ छ।
भक्तपुर दरबार क्षेत्र, तौमढी र दत्तात्रय क्षेत्र मल्लकालीन स्मारकका रूपमा विश्वप्रसिद्ध छन्। यहाँ रहेका ३ सय वर्षभन्दा पुराना काष्ठकला, ऐतिहासिक दरबार, इँटाका संरचना र मन्दिरहरू भक्तपुरका अमूल्य सम्पदा हुन्। यी प्राचीन मन्दिर तथा संरचनामा प्रयोग भएका काठहरू दशकौँदेखि सुकेर बसेकाले सानो आगोको झिल्कोबाट पनि दनदनी बल्न सक्ने संवेदनशील अवस्थामा छन्।
मन्दिरका गजुरभन्दा माथिसम्म पुग्ने गरी हजारौँ बारुदयुक्त पटका पड्काउँदा “नेपाल संवत् मनाउने क्रममा सम्पदाप्रति न्यूनतम माया र संरक्षणको चेतनासमेत हराएको हो?” भन्दै स्थानीयले प्रश्न उठाएका छन्।
┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
│ सम्पदा क्षेत्रका मुख्य जोखिमहरू │
├──────────────────────────────────────────────────────────┤
│ • ३०० वर्ष पुराना सुकेका काष्ठकला र मन्दिरमा आगलागी │
│ • विस्फोटक ध्वनिका कारण ऐतिहासिक संरचनामा कम्पन र क्षति │
│ • कार्बन र धुवाँले कलात्मक इँटा तथा मूर्तिमा स्थायी असर │
│ • भीडभाडमा सर्वसाधारणको सुरक्षा र दुर्घटनाको जोखिम │
└──────────────────────────────────────────────────────────┘
उत्सवको उत्साह कि सांस्कृतिक विचलन?
न्हुँ दँ सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक सद्भावको प्रतीक हो। यसको वास्तविक सौन्दर्य परम्परागत बाजागाजा र सांस्कृतिक सहभागितामा निहित छ।
संस्कृतिको संरक्षण भनेको परम्परागत उत्सवलाई आधुनिक तामझाम वा विकृतिमा रूपान्तरण गर्नु होइन, त्यससँग जोडिएका ऐतिहासिक मूल्य, मौलिकता र सम्पदाको रक्षा गर्नु हो। पर्वको बहानामा यस्ता जोखिमपूर्ण गतिविधि अपनाउनु सांस्कृतिक संरक्षणको मर्मविपरीत भएको स्थानीयको तर्क छ।
नियन्त्रणमा सरोकारवाला उदासीन
ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र सार्वजनिक सुरक्षाको पहिलो जिम्मेवारी पुरातत्त्व विभाग, भक्तपुर नगरपालिका, स्थानीय प्रशासन तथा नेपाल प्रहरीको हो। प्रहरीले चाडपर्वमा पटका र आतसबाजी प्रयोग नगर्न सार्वजनिक अपिल गर्दै आए पनि व्यवहारमा त्यसको कार्यान्वयन फितलो देखिएको छ।
विगतका वर्षहरूमा सयौँ गाडी र ठूला लाउडस्पिकरसहितको न्हुँ दँ र्यालीलाई तौमढी क्षेत्रभित्र प्रवेश गर्न नदिँदा स्थानीय पालिका र जनप्रतिनिधिहरूले आलोचना खेप्नुपरेको थियो। तर जनप्रतिनिधिले आलोचनाको डरले मौनता साध्दा यस वर्ष झनै ठूलो विकृति र जोखिम देखिएको छ।
सम्पदा हाम्रो साझा पहिचान भएकाले उत्सव मनाउने अधिकारसँगै त्यसको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी पनि सबै नागरिक र निकायको हो। भक्तपुरको ऐतिहासिक पहिचान जोगाउन संरक्षित क्षेत्रहरूमा आतसबाजी नियन्त्रणका लागि स्पष्ट निषेधित क्षेत्र घोषणा गरी कडा कारबाहीको व्यवस्था गर्न सरोकारवाला निकायको गम्भीर ध्यान जानु अत्यावश्यक छ।
